على اصغر شميم
400
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
در دورهى سلطنت ناصر الدين شاه ، نمايش مذهبى يا شبيهخوانى نيز وسيلهى اظهار تجمل و شكوه و جلال سلطنتى گرديد و نقارهخانه دولتى نيز در كار نمايش وارد شد و در اواخر عهد ناصرى تجمل و تفريح نمايش مذهبى ، بيش از جنبهى عزادارى و سوگوارى آن گرديد و حتى قصهها و داستانهايى مانند داستان درة الصدف و تعزيهى امير تيمور و تعزيهى حضرت يوسف و عروسى دختر قريش كه هيچ ارتباطى با فاجعهى كربلا نداشت ، در اين هنر نمايشى وارد شد و بدينترتيب نمايش مذهبى به صورت يك صنعت و هنر خاص درآمد . اينك شرح جالب توجه تشريفات تعزيهى تكيه دولت را عينا از كتاب « سرگذشت موسيقى ايران » نگارش روح اللّه خالقى در اينجا نقل مىكنيم : « تعزيهخوانها كه بالغ بر يكصد تن بودند ، در يكى از دالانهاى وسيع تكيهى دولت گرد مىآمدند و جوانان نابالغ خوشآوازى كه بچهخوان ناميده مىشدند ، اندكى جلوتر از آنها ايستاده به صورت رسا و مؤثرى چند بيت از بندهاى معروف محتشم ( محتشم كاشانى شاعر معاصر شاه طهماسب اول صفوى ) را مىخواندند . سپس نوحهى اجتماعى را سر داده آهسته به راه مىافتادند و يك دور ، دور تخت ( تخت مخصوص تعزيه كه مىتوان آن را سن تئاتر ، خواند ) گرديده بر آن برمىشدند و به رديف مىايستادند . معين البكاء تعزيهگردان با كلاهى از پوست بخاراى گل درشت و جبهى سياهى در بر و شالى عريض بر كمر ، ميان عصاى بلندى را كه جاى چوب رئيس اركستر هم كار مىكرد ، گرفته مقدّم بر همه مىايستاد و معاون او كه ناظم البكاء ناميده مىشد ، پشت سرش قرار مىگرفت . تعزيهگردان نسخههاى نقش تمام شبيهخوانها را همراه داشت كه به شكل يك دسته كاغذ لولهكرده با ترتيب صحيح جلوى شال خود جا داده بود . اين كار محض احتياط بود كه اگر يكى از شبيهخوانها نسخهى خود را گم كند ، عوضش حاضر باشد . اين مرد نقش خود را بسيار خوب اداره مىكرد . اوامر او نسبت به تمام شبيهخوانها و دستهى موزيك بىچون و چرا و بىاندك وقفه اجرا مىشد و معاونش هم در فرماندهى به او كمك مىكرد . فرمانها به تعزيهخوانها با اشارهى دست و نسبت به دستهى موزيك ، براى نواختن يا ساكت كردن آن ، با بلند كردن عصا بود كه بدون هيچ دستپاچگى با متانت و وقار خاصى تمام كارها را اداره مىكرد . حتى با حركات تند و ملايم عصا ، به دستهى موزيك نشان مىداد كه چه نوع آهنگى نواخته شود : حزنانگيز يا هيجانآور » . « علاوه بر دستههاى موزيك و نقارهچيان كه در عين اجراى تعزيه وظيفهى نوازندگى را داشتند و در تمام مدت تعزيه در تكيه باقى مىماندند . دستههاى ديگرى هم به شرح زير وارد تكيه مىشدند كه وظايف مقدماتى خود را انجام داده بيرون بروند و كار اصلى نمايش را به تعزيهگردانها واگذار كنند :